Άγνωστο παραμένει το πότε ιδρύθηκε η Ιερά Μητρόπολις Ελευθερουπόλεως.

Ο Στυλ. Μερτζίδης στο έργο του «Φίλιπποι» έκδοσης 1886,αναφέρει ότι σε κώδικα της Εικοσιφοίνισσας (Ιερά Μονή Παγγαίου) υπάρχει η πληροφορία ότι στην Ελευθερούπολη υπήρχε επισκοπικός θρόνος τον 8ο μ.Χ. αιώνα.

Από χειρόγραφο της Βατικανής Βιβλιοθήκης του 18ου αιώνα (I.D.Mansi Sanctorum Conciliorum nova et amblissima collection, τόμος XVIIA σελ. 373 και 3760), πού φαίνεται ότι αντιγράφει παλαιότερο ελληνικό κώδικα, παίρνουμε την πληροφορία ότι το 879 μ.Χ. επί πατριάρχου Φωτίου, ο επίσκοπος Ελευθερουπόλεως Θεόδωρος έλαβε μέρος στη λεγόμενη 8η Οικουμενική Σύνοδο που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη.

Στο χειρόγραφο αυτό εκτίθεται ο κατάλογος των αρχιερέων που πήραν μέρος στη σύνοδο και μεταξύ αυτών αναφέρεται και ο Ελευθερουπόλεως Θεόδωρος.

Στην εποχή της Λατινοκρατίας, σε επιστολή του πάπα Ινοκεντίου Γ΄ στις 22 Μαίου 1212, η οποία απευθύνεται στο Λατίνο επίσκοπο Φιλίππων Γουλιέλμο, αναφέρεται ο επίσκοπος Ελευθερουπόλεως, υπαγόμενος στη δικαιοδοσία του Λατίνου επισκόπου Γουλιέλμου (Wilheim…σελ 8).

Κατά το 1395 μ.Χ η Χριστούπολις (σημερινή Καβάλα) εξ αιτίας βαρβαρικών επιδρομών είχε ερημωθεί. Ο Πατριάρχης Αντώνιος Δ΄ με πράξη το 1395 παρέδωσε εξαρχικώς τη Μητρόπολη της Χριστουπόλεως στον επίσκοπο Ελευθερουπόλεως : «Μηνί Απριλίω ινδ γ΄παρεδόθη εξαρχικώς προς τον Θεοφιλέστατον επίσκοπον Ελευθερουπόλεως η Μητρόπολις Χριστουπόλεως μετά της ενορίας αυτής πάσης και εγένετο ενταύθα η περί τούτου παρασημείωσις».

Ένας πρωτονοτάριος (εκκλησιαστικό αξίωμα) της Επισκοπής Ελευθερουπόλεως, ο ίδιος αυτοαποκαλείται «κοσινητζιώτης» (εικοσιφοινιώτης) αμαρτωλός… και πρωτονοτάριος Ελευθερουπόλεως», έγραψε τους κώδικες υπ’ άριθμ. 93(σήμερα βρίσκονται στην Ουψάλα Σουδίας κι έχει αριθμό 74 και 147) της Ιεράς Εικοσιφοινίσης και χρονολογούνται γύρω στα 1441 ο πρώτος και 1443 ο δεύτερος.

Στο υπ΄ αρίθμ. 9 τακτικό του Geizer (Γερμανού ιστορικού) σελ. 635, που αφορά το 15ο αιώνα (περίοδο Τουρκικής κατάκτησης), αναφέρεται ότι η Μητρόπολις Φιλίππων έχει μία μόνο επισκοπή, της Ελευθερουπόλεως. (Πρακτικά Α΄ Τοπικού Συμποσίου για Καβάλα και περιοχή της σελ. 256-257)

Από το 15ο αιώνα χρησιμοποιείται ο μοναδικός τίτλος «Επισκοπή Ελευθερουπόλεως».

Για τελευταία φορά μνημονεύεται «Επισκοπή Ελευθερουπόλεως»το 1664 στον 378ο κώδικα της Ιεράς Μονής Εικοσιφοινίσσης. Στα βραβεία της Μονής αναφέρεται ο ηγούμενος Κοσμάς, καταγόμενος από την Ελευθερούπολη. Την εποχή αυτή στους επισκοπικούς καταλόγους ως επίσκοπος Ελευθερουπόλεως φέρεται ο Παρθένιος και υπάγεται στην Μητρόπολη Δράμας.

Από το 1664 και μετά η επισκοπή αφήνεται στην τύχη της, διότι έχει καταστραφεί η έδρα της, η «Ελευθερούπολις». Στους επισκοπικούς καταλόγους «της Εκκλησίας της Ελλάδος απ΄ αρχής μέχρι σήμερον»του Βασιλείου Γ. Αρτέση αναφέρονται ως επίσκοποι Ελευθερουπόλεως οι: Θεώδορος 879μ.Χ., Σωφρόνιος Α΄1580μ.Χ., Δαμιανός 1615μ.Χ., Παρθένιος1624μ.Χ.

Το 1766, ο επίσκοπος Φιλίππων και Δράμας Καλλίνικος με αίτησή του στον Πατριάρχη Σαμουήλ Α΄τον Χατζερή ζητά και επανιδρύεται η επισκοπή Ελευθερουπόλεως με επίσκοπο το Γεράσιμο, και μεταφέρεται η έδρα στο Πράβι, το οποίο μέχρι το 1608 ήταν ένα χωριό και υπαγόταν εκκλησιαστικός στη Μητρόπολη Δράμας. Η μεταφορά της επισκοπής συμπίπτει με την εποχή πού επανιδρύθηκε ο ιερός ναός του Αγίου Νικολάου στο Πράβι και την επίσκεψη του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού σ΄ αυτό.

To 1889 η επισκοπή «ανηψώθη εις Μητρόπολιν» χωρίς «πλέον να εξαρτάται από τον Μητροπολίτην Δράμας», ενώ παράλληλα αποκατέστησε και τον μέχρι τότε επίσκοπο Ελευθερουπόλεως Διονύσιο Ανθίδη σε «Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως και υπέρτιμο». Είναι αυτός που επί της εποχής του, το 1891 χτίστηκε η εκκλησία των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Ελευθερών.

Από το 1664 που αφέθηκε στην τύχη της η επισκοπή Ελευθερουπόλεως έως το 1766 που επανιδρύεται υπάρχει κενό 102 χρόνων. Σ΄ αυτά τα 102 χρόνια η ονομασία Ελευθερουπολις με τη βοήθεια της Τουρκοκρατίας έμεινε η μισή, έφυγε το δεύτερο συνθετικό –πόλις- και έμεινε το Ελευθερές.

Ο Αργ.Μπακερζής στη μονογραφία του «Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου στην Ελευθερούπολη» γράφει: «Μερικοί γέροντες στην Ελευθερούπολη μου είπανε ότι θυμούνται μια παλιά ονομασία της επισκοπής την «Λευτερών και Πραβίου».

Το 1891 κατείχε την 72α και τελευταία σειρά στους καταλόγους των Μητροπόλεων του Οικουμενικού Πατριαρχείου και κατά το 1907 την 75η επί συνόλου 84 Μητροπόλεων. (Εκκλ. Αλήθεια , ΚΖ΄[1907], σελ. 760).

Από του 1928 υπήχθη, μαζί με τις άλλες Μητροπόλεις των Νέων Χωρών, εις την άμεσον δικαιοδοσία της Εκκλησίας της Ελλάδος (πρβλ. Συνοδικόν Τόμου της 4ης Σεμπτεμβρίου 1928 «Περί εκκλησιαστικής διοικήσεως των έν ταις Νέαις Χώραις της Ελλάδος Μητροπόλεων του Οικουμ. Πατριαρχείου).

Έδρα της Μητροπόλεως είναι η Ελευθερούπολις και ο Μητροπολίτης φέρει τον τίτλο του «υπερτίμου και εξάρχου Παγγαίου».